Doğumdan sonraki ilk günler: Ezan, tahnik, akika ve saç tıraşı

Bebeğin kucağına geldiğinde etrafın tavsiyelerle dolacak: "Kulağına ezan okuyun", "yedinci gün kurban kesilir", "saçını kesip gümüş verin". Bunların bir kısmı Resûlullah'ın bizzat uyguladığı sünnetler, bir kısmı ise zamanla eklenmiş güzel gelenekler. Bu yazıda her birinin kaynağına bakıp hangisinin ne olduğunu sakin sakin ayıralım.

1. Kulağa ezan okumak

Ebû Râfi' anlatıyor: "Fâtıma, Hasan'ı dünyaya getirdiğinde Resûlullah'ın onun kulağına namaz ezanı gibi ezan okuduğunu gördüm." (Ebû Dâvûd, Edeb; Tirmizî, Edâhî)

Bu rivayetin senedi hadis âlimleri arasında tartışılmıştır; Tirmizî "hasen-sahih" derken bazı âlimler ravilerinden biri sebebiyle zayıf saymıştır. Yine de Diyanet dâhil çoğunluk, uygulamayı sünnet olarak kabul eder ve tavsiye eder. Sağ kulağa ezan okunur; bebeğin duyduğu ilk sözler arasında Allah'ın adı ve kelime-i şehadet olsun diye.

Sol kulağa kamet okunması ise Beyhakî'nin rivayet ettiği zayıf bir hadise dayanır. Yaygın gelenek ezan ve kameti birlikte okumak yönündedir; sakıncası yoktur ama ezan kadar güçlü bir dayanağı olmadığını bilmek iyi olur. Ezanı babanın okuması âdettir, fakat anne, dede veya başka bir Müslüman da okuyabilir. Okunması unutulduysa sonradan okunabilir; bir eksiklik doğmaz.

2. Tahnik: Damağa hurma sürmek

Tahnik, yumuşatılmış bir hurma parçasının bebeğin damağına hafifçe sürülmesidir. Bu uygulama en sağlam kaynaklarda yer alır. Ebû Mûsâ anlatıyor: "Bir oğlum dünyaya geldi, onu Resûlullah'a götürdüm. Ona İbrahim adını verdi, bir hurmayı çiğneyip damağına sürdü ve ona bereketle dua etti." (Buhârî, Akîka; Müslim, Âdâb)

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre tahnik bir ibadet değil, Resûlullah'ın uyguladığı âdet sünnetlerindendir ve müstehaptır. Hurma yoksa bal gibi tatlı bir şeyle de yapılabileceği belirtilmiştir. Tahniki salih bir büyüğe yaptırmak güzel bir âdettir; o kişinin dua etmesi asıl amaçtır.

Burada bir not: Tahnik sembolik bir dokunuştur, bebeğe yedirmek değildir. Yeni doğanın beslenmesi hakkında hekimine ve ebene danış; tahnik yapıp yapmama konusunda sağlık ekibinin uyarısı varsa ona uy.

3. Akika kurbanı

Akika, çocuğun doğumuna şükür olarak kesilen kurbandır. Resûlullah şöyle buyurmuştur: "Her çocuk akîka kurbanı karşılığında rehin gibidir. Doğumunun yedinci günü onun adına kurban kesilir, başı tıraş edilir ve ona isim konulur." (Ebû Dâvûd, Edâhî; Tirmizî, Edâhî; Nesâî, Akîka)

Hükmü mezheplere göre farklıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîler'de sünnet; Hanefîler'de mubah veya mendup sayılır. Yani Diyanet'in de benimsediği Hanefî görüşe göre kesmek güzeldir ama kesmeyen bir şey kaçırmış olmaz. İmkânı olmayan ailenin üzerine hiçbir yük yoktur.

• Zamanı: Yedinci gün müstehaptır. O gün olmazsa on dördüncü veya yirmi birinci günde, hatta daha sonra da kesilebilir.

• Sayısı: Hadislerde erkek için iki, kız için bir koyun geçer; bir koyun her ikisi için de yeterli görülmüştür. Cahiliye döneminde yalnız erkek çocuk için kesilen akikayı Resûlullah kız çocukları için de uygulatmıştır.

• Eti: Aile yiyebilir, komşulara ve yoksullara dağıtılabilir. Hepsini dağıtmak zorunlu değildir.

• Dikkat: Kurban kanının bebeğin başına veya alnına sürülmesi Cahiliye âdetidir; Resûlullah bunu yasaklamıştır. (Ebû Dâvûd, Edâhî)

4. Saç tıraşı ve gümüş sadakası

Aynı hadiste geçen "başı tıraş edilir" ifadesi, yedinci gün bebeğin saçının kesilmesi ve saçın ağırlığınca gümüşün sadaka verilmesi uygulamasının dayanağıdır. Hz. Fâtıma'nın, Hasan'ın saçını tarttırıp ağırlığınca gümüş sadaka verdiği rivayet edilir. (Muvatta, Akîka; Tirmizî, Edâhî)

Yeni doğan saçı çok hafiftir; birkaç gram gümüş veya karşılığı para yeterlidir. Saçı tamamen kazıtmak gerekmez; bebeğin cildini incitmeden kısaltmak da yeterlidir. Tıraş mümkün değilse yalnızca sadaka vermek de güzeldir.

Sünnet mi, gelenek mi?

Aşağıdaki ayrım, "ne yapmalıyım" sorusuna cevap verirken yardımcı olur:

• Sünnet (sahih kaynaklı): Tahnik, akika, saç tıraşı ve gümüş sadakası, yedinci günde isim koyma.

• Sünnet (kaynağı tartışmalı ama yaygın kabul gören): Sağ kulağa ezan.

• Gelenek (dinî dayanağı zayıf veya yok, sakıncası da yok): Sol kulağa kamet, ismi üç kez söylemek, mevlit okutmak, "kırk" hesabı yapmak, göbek adı vermek. Bunlar aile sevincini paylaşmanın güzel yolları olabilir; yapılmazsa bir eksiklik doğmaz.

• Hurafe (dinî dayanağı yok): Nazar boncuğu takmak, kurşun döktürmek, bebeğin yastığının altına bıçak koymak gibi uygulamaların dinî bir dayanağı yoktur. Nazar için sünnet olan yol duadır: Resûlullah torunlarını "Sizi her türlü şeytandan, zarar veren her canlıdan ve kem gözden Allah'ın eksiksiz kelimelerine sığındırırım" sözleriyle Allah'a emanet ederdi. (Buhârî, Enbiyâ)

Kısa özet

• Doğar doğmaz sağ kulağa ezan oku; kamet geleneğe dâhildir.

• Hekimin bir uyarısı yoksa hurmayla sembolik bir tahnik yap ve bebeğe dua et.

• Yedinci gün imkân varsa akika kes; kesemezsen üzülme, sonra da olur, hiç olmazsa da olur.

• Saçını kısalt ve ağırlığınca gümüş veya karşılığını sadaka ver.

• Hurafelerden uzak dur; koruma için dua et.

Kaynaklar

• Ebû Dâvûd, Sünen, Edeb (Ebû Râfi' rivayeti: ezan); Edâhî (akîka hadisi; kanın başa sürülmemesi)

• Tirmizî, Sünen, Edâhî (ezan; akîka; saç sadakası)

• Buhârî, Sahîh, Akîka; Müslim, Sahîh, Âdâb (Ebû Mûsâ rivayeti: tahnik ve isim)

• Nesâî, Sünen, Akîka

• Mâlik, Muvatta, Akîka

• Beyhakî, Şuabü'l-îmân (sol kulağa kamet rivayeti; zayıf)

• Buhârî, Sahîh, Enbiyâ (Hasan ve Hüseyin için koruma duası)

• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Akîka" ve "Tahnîk" maddeleri (islamansiklopedisi.org.tr)

• Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu, yeni doğan çocukla ilgili fetvalar

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; dinî konularda güvendiğin bir hocaya, sağlık konularında hekimine danış.