Hamile ve emziren anne Ramazan'da: oruç tutmalı mı?

Ramazan yaklaşırken birçok hamile ve emziren annenin içinden aynı soru geçer: "Oruç tutsam bebeğime zarar verir miyim, tutmasam Allah'a karşı eksik mi kalırım?" Bu ikilem çok tanıdık ve çok insani. İyi haber şu: Din bu durumu görmüş ve sana açıkça bir kapı aralamış. Bu yazıda o kapıyı, ayet ve hadislerle, Diyanet'in görüşüne dayanarak anlatıyoruz; karar yine sende ve hekiminde kalacak.

Kur'an'daki ruhsat: Bakara 184-185

Orucu farz kılan ayetler, aynı nefeste kolaylığı da getirir. Meâlen: "... Sizden hasta veya yolcu olan, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde tutar ..." (Bakara Suresi, 184. ayet). Aynı ayetin devamında, oruca gücü yetmeyenler için bir yoksulu doyurma anlamında fidye zikredilir. Bir sonraki ayet ise orucun ruhunu özetler. Meâlen: "... Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez ..." (Bakara Suresi, 185. ayet).

Fıkıh âlimleri hamile ve emziren kadını bu ayetlerdeki "hasta" hükmüne yakın görmüştür. Yani orucun sana ya da bebeğine zarar vermesinden endişe ediyorsan tutmayabilirsin; sonra uygun bir zamanda kaza edersin. Bu, Allah'ın senin için istediği kolaylığın ta kendisidir.

Peygamber'in müjdesi

Resûlullah bu ruhsatı açıkça dile getirmiştir: "Allah yolcudan orucu ve namazın yarısını, hamile ve emziren kadından da orucu kaldırmıştır." (Tirmizî, Savm 21; Ebû Dâvûd, Savm 43; Nesâî, Sıyâm 62; İbn Mâce, Sıyâm 12). Diyanet Din İşleri Yüksek Kurulu da hamilelikte oruçla ilgili fetvasında Nesâî ve İbn Mâce'deki bu rivayetlere dayanır.

Buradaki "kaldırma", "yasaklama" değil, "yükü alma" anlamındadır. Yani oruç tutabilecek durumdaysan tutman güzeldir; zorlanıyorsan tutmaman da güzeldir. İkisi de Allah'ın rızasına giden yoldur.

Diyanet'e göre: tutabilir misin, tutmayabilir misin?

Diyanet'in fetvasında ölçü sadedir: Gebe veya emzikli kadınlar, kendilerine yahut çocuklarına bir zarar gelmesinden korkmaları hâlinde oruç tutmayabilirler. Kendisi dayanabilecek ve çocuk da etkilenmeyecekse tutabilir. Fetva bir cümle daha ekler: "Bu konuda alanında uzman bir hekime danışılması uygun olur." Diyanet'in bir başka cevabında ise zarar görme ihtimali kuvvetliyse tutmamaları gerektiği belirtilir.

Burada iki noktayı vurgulamak isteriz. Birincisi, "zarar korkusu" için kesin bir tıbbi rapor gerekmez; makul bir kanaat yeterlidir. İkincisi, hamilelikler birbirine benzemez. Aynı anne bir hamileliğinde rahatça tutarken diğerinde tutamayabilir. Bu yüzden bu kararı yıl yıl, hamilelik hamilelik, hekiminle birlikte ver.

Kaza mı, fidye mi? Görüşler farklı

Tutamadığın oruçların yerine ne yapacağın konusunda mezhepler arasında fark vardır; bunu olduğu gibi aktaralım:

• Hanefî mezhebine göre hamile ve emziren kadın hasta hükmündedir; yalnızca kaza eder, fidye gerekmez. Diyanet'in temel fetvası bu görüşü yansıtır.

• Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine göre yalnızca bebeği için endişe ederek tutmadıysa kaza ile birlikte fidye de verir; kendisi için endişe ettiyse yalnızca kaza eder.

• Mâlikî mezhebine göre hamile yalnızca kaza eder; emziren kadın ise kaza ile birlikte fidye verir.

Fidye, bir gün için bir yoksulu doyurmak demektir; Diyanet'e göre miktarı bir fıtır sadakası kadardır. Sürekli hasta ve yaşlı gibi orucu hiç tutamayacak olanlar için asıl çözüm fidyedir; hamilelik ve emzirme ise geçici olduğundan genel görüş kazadır. Kaza için acele gerekmez; emzirme bitince, gücün yerine gelince, kışın kısa günlerinde tutabilirsin. Hanefî dışındaki mezheplerde kazayı sonraki Ramazan'a kadar mazeretsiz geciktirene ayrıca fidye düşer; bu ayrıntı için güvendiğin bir hocaya danış.

Tutmaya karar verirsen

Oruç tutmaya karar verdiysen kendine kulak ver. Sahuru atlama, iftar ile sahur arasında bol su iç, günün ağır işlerini azalt. Gün içinde baş dönmesi, bayılma hissi, şiddetli bulantı ya da seni endişelendiren herhangi bir belirti yaşarsan orucu açmak bir zaaf değil, ruhsatın kendisidir. Diyanet'e göre zarar ihtimali kuvvetliyse tutmamak gerekir; o günü sonra kaza edersin.

Bir rivayette Resûlullah'ın, "Allah, ruhsatlarının kullanılmasını sever" buyurduğu nakledilir. Ruhsatı kullanmak Allah'ın ikramını kabul etmektir.

Oruçsuz bir Ramazan eksik değildir

Oruç tutamadığın bir Ramazan "boş" geçmez. Sahura eşinle kalkıp dua edebilir, iftar sofrası kurabilir, teravihi oturarak kılabilir, her gün birkaç ayet dinleyebilirsin. Sadaka ver, bir yoksulun iftarına ortak ol. Resûlullah, "Allah katında amellerin en sevimlisi, az da olsa devamlı olanıdır" buyurur (Buhârî, Rikâk; Müslim, Müsâfirîn). Karnında bir can taşıyarak ya da gece gündüz emzirerek geçirdiğin her gün zaten bir emek; Ramazan'ın bereketi bu emeğe de dokunur.

Kısa özet

• Zarar endişen varsa oruç tutmayabilirsin; bu Kur'an ve sünnetle sabit bir ruhsattır.

• Diyanet'e göre karar hekim görüşüyle birlikte verilir; zarar ihtimali kuvvetliyse tutmamak gerekir.

• Hanefî mezhebine ve Diyanet'in temel fetvasına göre yalnızca kaza edersin; Şâfiî ve Hanbelîlere göre bebeğin için tutmadıysan fidye de eklenir. Görüşler farklıdır, bir hocaya danış.

• Kaza için acele yok; emzirme bitince, kısa günlerde tutabilirsin.

• Oruçsuz Ramazan'ı dua, sadaka ve Kur'an ile değerlendir.

Kaynaklar

• Bakara Suresi, 184 ve 185. ayetler (meâlen; Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim Meâli).

• Tirmizî, Savm 21; Ebû Dâvûd, Savm 43; Nesâî, Sıyâm 62; İbn Mâce, Sıyâm 12 (Enes b. Mâlik el-Ka'bî rivayeti: "Allah yolcudan orucu ve namazın yarısını, hamile ve emziren kadından da orucu kaldırmıştır").

• Buhârî, Rikâk; Müslim, Müsâfirîn ("Allah katında amellerin en sevimlisi, az da olsa devamlı olanıdır").

• Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, "Kadınlar gebelik dönemlerinde oruç tutabilirler mi?", kurul.diyanet.gov.tr (fetvada Nesâî, Sıyâm 52 [2274], 62 [2315]; İbn Mâce, Sıyâm 12 [1667]; Merğînânî, el-Hidâye, 1/124 kaynak gösterilir).

• Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, "Oruç tutmamayı mubah kılan mazeretler nelerdir?", kurul.diyanet.gov.tr.

• Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, "Fidye nedir, hangi durumlarda gerekir?", kurul.diyanet.gov.tr.

• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Oruç" maddesi (İbrahim Kâfi Dönmez), islamansiklopedisi.org.tr.

• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Fidye" maddesi (Salim Öğüt), islamansiklopedisi.org.tr.

• Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal I: İman ve İbadetler, "Oruç tutmamayı mubah kılan mazeretler" bölümü.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; dinî konularda güvendiğin bir hocaya, sağlık konularında hekimine danış.