Vehnen alâ vehn: Kur'an annenin emeğini nasıl anlatır

Bazı günler kimse görmüyor gibi gelir. Bulantıyı, bel ağrısını, uykusuz geceleri, "iyi misin" diye sorulduğunda "iyiyim" demeyi. Kur'an görüyor. Annenin emeğini tek bir cümleyle öyle anlatıyor ki, yüzyıllardır o cümle anneler için bir teselli ve evlatlar için bir uyarı olmuş.

Lokmân 14: Güçsüzlük üstüne güçsüzlük

Ayet meâlen şöyle: "Biz insana, anne babasına iyi davranmasını emrettik. Annesi onu, güçsüzlük üstüne güçsüzlükle karnında taşımıştır. Sütten kesilmesi de iki yıl içinde olur. 'Bana ve anne babana şükret; dönüş ancak banadır' dedik" (Lokmân Suresi, 14. ayet).

Arapça "vehnen alâ vehn" ifadesi, Türkçeye "güçsüzlük üstüne güçsüzlük" ya da "zaafiyet üstüne zaafiyet" diye çevrilir. Her hafta biraz daha ağırlaşan bir yükü, her ay biraz daha azalan bir gücü anlatır. Ayet emeğin hangi dönemde ne kadar olduğunu ölçmez; sadece şunu söyler: Bu, üst üste binen bir yorgunluktur ve Allah bunu bilir.

Dikkat çekici bir şey var: Ayet "anne babaya iyi davran" emriyle başlar ama gerekçe olarak yalnızca annenin emeğini anlatır. Hamilelik ve emzirme, babanın yapamayacağı iki iş. Kur'an bunu özellikle vurgular. Sonra da şükrü ikiye böler: önce Allah'a, sonra anne babaya.

Ahkâf 15: Zahmetle taşıdı, zahmetle doğurdu

Ahkâf Suresi aynı konuyu doğumu da ekleyerek anlatır: "Biz insana, anne babasına iyilik etmesini tavsiye ettik. Annesi onu zahmetle karnında taşıdı ve zahmetle doğurdu. Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz ay sürer" (Ahkâf Suresi, 15. ayet, meâlen).

Burada "kürhen", yani zahmetle, zorlukla kelimesi iki kez geçer. Bir kez hamilelik için, bir kez doğum için. Kur'an doğumu güzelleyip romantikleştirmez; onun zor olduğunu açıkça söyler. Bu senin için önemli: Zorlandığında "başkaları nasıl yapıyor da ben yapamıyorum" diye düşünmene gerek yok. Zorluk, ayetin içinde.

Ayetin devamında ise insan olgunlaştığında şöyle dua eder: "Rabbim! Bana ve anne babama verdiğin nimete şükretmemi ve razı olacağın salih amel işlememi bana ilham et. Benim için soyumu da ıslah et" (Ahkâf Suresi, 15. ayet, meâlen). Yani annenin emeği, yıllar sonra evladın duasına dönüşür. Bugün taşıdığın zahmet, bir gün senin için edilecek bir duanın sebebi.

Anne hakkı: Hadislerde annenin yeri

Hz. Peygamber'e bir adam gelir ve sorar: "Ey Allah'ın Resûlü! İnsanlar içinde iyi davranmama en layık olan kimdir?" Resûlullah "Annen" buyurur. Adam "Sonra kim?" der; "Annen" buyurur. "Sonra kim?" der; yine "Annen" buyurur. Adam "Sonra kim?" diye sorunca "Baban" buyurur (Buhârî, Edeb 2; Müslim, Birr 1-2).

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Ana Baba" maddesine göre bazı âlimler bu hadisten hareketle annenin iyilik hakkının babaya göre daha fazla olduğunu söylemiş; bir kısmı bunu üçte iki ya da dörtte üç gibi oranlarla ifade etmiş, bir kısmı ise böyle bir oranlamaya karşı çıkmıştır. Oranı bir kenara bırak; hadisin verdiği mesaj açık. Üç kez "annen" denmesi, Lokmân 14'teki üst üste binen güçsüzlüğün karşılığı gibi.

Bir başka hadis de şöyle: "Allah'ın rızası anne babanın rızasındadır; Allah'ın öfkesi de anne babanın öfkesindedir" (Tirmizî, Birr). Kur'an ise anne babaya "öf" bile denmemesini ister (İsrâ Suresi, 23. ayet) ve evladın ağzına şu duayı verir: "Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl şefkatle yetiştirdilerse sen de onlara merhamet et" (İsrâ Suresi, 24. ayet, meâlen).

"Cennet annelerin ayakları altındadır" sözü

Bu söz dilimize yerleşmiş. Ancak kaynağını doğru bilmek gerekir. Hadis kaynaklarında geçen rivayet şöyledir: Câhime adlı bir sahabi, savaşa katılmak için Hz. Peygamber'e gelir. Resûlullah ona annesinin hayatta olup olmadığını sorar; "evet" cevabını alınca şöyle buyurur: "Annenin yanından ayrılma; çünkü cennet onun ayaklarının altındadır" (Nesâî, Cihâd 6; Ahmed b. Hanbel, Müsned, III, 429; benzer bir rivayet için İbn Mâce, Cihâd 12).

Yani bu söz, cihada gitmek isteyen bir gence, annesine hizmetin öncelikli olduğunu anlatmak için söylenmiştir. Bağlamı, annenin yanında kalmanın ve ona iyi davranmanın kıymetini anlatır. Halk arasında yaygın olan kısa biçim ("el-cennetü tahte akdâmi'l-ümmehât") ise bu lafızla hadis kitaplarının ana metinlerinde yer almaz; hadis âlimleri bu kısa biçimin senedini zayıf bulmuş, Câhime rivayetinin sıhhati konusunda ise farklı değerlendirmeler yapmıştır.

Bu söz sana ne söylüyor? Annelik tek başına cennet garantisi değildir; hadis annelere değil, evlatlara hitap eder. Ama annenin emeğinin Allah katında ne kadar ağır bastığını da gösterir. Taşıdığın yük görünmüyor sanma.

Peki sen bu emeği nasıl taşırsın?

Ayetler annenin emeğini anlatır ama anneye "sabret, sesini çıkarma" demez. Aksine Kur'an, Allah'ın kimseye gücünün üstünde yük yüklemediğini söyler (Bakara Suresi, 286. ayet). Bu şu demek:

• Yardım istemek emeğinden bir şey eksiltmez. Eşinden, ailenden, hekiminden destek al.

• Zorlandığında "Bana ve anne babana şükret" ayetini kendi annen için oku. Ona bir telefon aç, hakkını helal etmesini iste. Şimdi onun ne çektiğini daha iyi anlıyorsun.

• Hz. Peygamber, Müslümanın başına gelen yorgunluk ve sıkıntının günahlarına kefaret olacağını haber verir (Buhârî, Merdâ; Müslim, Birr). Yorgunluğun boşa gitmiyor.

• Kendine bu duayı sakla: "Allah'ım! Bedenimdeki yorgunluğu, ağrıyı ve hâlsizliği hafiflet. Çektiğim her zahmeti evladımın sağlığına ve benim için hayra vesile kıl."

Kısa özet

• Lokmân 14: Annenin emeği "güçsüzlük üstüne güçsüzlük" diye anılır; şükür önce Allah'a, sonra anne babaya.

• Ahkâf 15: Hamilelik de doğum da "zahmetle"dir; Kur'an zorluğu saklamaz.

• "Annen, annen, annen, sonra baban" hadisi annenin önceliğini gösterir (Buhârî, Müslim).

• "Cennet annelerin ayakları altındadır" sözünün aslı Câhime rivayetidir (Nesâî, Ahmed b. Hanbel); evlatlara hitap eder.

• Emeğin görünmez değil; yardım iste, annene teşekkür et, yorgunluğunu Allah'a sun.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; dinî konularda güvendiğin bir hocaya, sağlık konularında hekimine danış.

Kaynaklar

• Kur'ân-ı Kerîm, Lokmân Suresi, 14. ayet; Ahkâf Suresi, 15. ayet; İsrâ Suresi, 23-24. ayetler; Bakara Suresi, 286. ayet (Diyanet İşleri Başkanlığı meâli esas alınarak, meâlen)

• Buhârî, Edeb 2; Müslim, Birr 1-2 ("Annen, annen, annen, sonra baban")

• Tirmizî, Birr 3 ("Allah'ın rızası anne babanın rızasındadır")

• Nesâî, Cihâd 6; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, III, 429; İbn Mâce, Cihâd 12 (Câhime rivayeti)

• Buhârî, Merdâ 1; Müslim, Birr 49 (sıkıntıların günahlara kefaret olması)

• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ana Baba (Ebeveyn)" maddesi (islamansiklopedisi.org.tr/ana-baba-ebeveyn)

• Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir (kuran.diyanet.gov.tr)